Medycznie i psychologicznie o otyłości

Otyłość wg WHO jest stanem wynikającym z nadmiernego lub nieprawidłowego nagromadzenia tłuszczu w tkance tłuszczowej.Uzyskała miano „epidemii XXI wieku” i jest najczęściej konsekwencją nadmiernej podaży pokarmów (kalorii), braku aktywności fizycznej i predyspozycji genetycznej. Jest to stan charakteryzujący się zwiększeniem masy ciała (m.c.) poprzez wzrost ilości tt, u mężczyzn powyżej 25% całkowitej m.c. oraz powyżej 30% m.c. u kobiet. Tłuszcz jest zdeponowany głównie w tkance podskórnej oraz w narządach wewnętrznych. Obydwa rezerwuary tłuszczu (podskórny i trzewny), mają różne znaczenie. Tkanka tłuszczowa podskórna (ttp) stanowi źródło energii,a tkanka tłuszczowa trzewna (ttt) ma istotne znaczenie metaboliczne. Trzewna tkanka tłuszczowa zlokalizowana w jamie brzusznej jest największym magazynem tłuszczu trzewnego. Wykazano, że ma znaczący wpływ na ryzyko wystąpienia chorób S-N, ZM, miażdżycy. Tłuszcz osierdziowy natomiast, jest zlokalizowany wokół naczyń wieńcowych i ma lokalny wpływ na rozwój ChW i kalcyfikację
naczyń wieńcowych. Otyłość jest czynnikiem ryzyka chorób S-N i metabolicznych, m.in.: ChW, ZS, zaburzeń rytmu serca, udaru mózgu, prowadząc w ostateczności do niepełnosprawności i skrócenia czasu życia. Z drugiej strony zaobserwowano lepsze rokowanie w niektórych chorobach układu krążenia u osób otyłych. Zjawisko to nazwano „paradoksem otyłości”.

W medycznym pojęciu otyłość definiuje się jako ogólnoustrojową przewlekłą chorobę metaboliczną wynikającą z zaburzenia równowagi między poborem i wydatkowaniem energii (zaburzenie homeostazy energetycznej organizmu). Charakteryzuje się ona patologicznym zwiększeniem ilości tkanki tłuszczowej w organizmie, będącym wynikiem długotrwałego zaburzenia równowagi między ilością dostarczanej energii a jej wydatkowa-niem.

Do metod pozwalających oszacować z dużą dokładnością wielkość tkanki tłuszczowej zalicza się m.in. tomografię komputerową i rezonans magnetyczny. Metody te pozwalają ocenić w przybliżeniu skład masy ciała z rozróżnieniem zawartości tkanki tłuszczowej, mięśni i wody. W praktyce klinicznej korzysta się z reguły z prostszych metod antropometrycznych, oznaczając wskaźnik talia–biodro WHR (waist/hip ratio) lub mierząc obwód talii WC (waist circumference). Jednak najczęściej stosowanym wskaźnikiem jest wskaźnik masy cia-ła BMI (body mass index).

W celu ujednolicenia sposobów oceny nadwagi i otyłości Światowa Organizacja Zdrowia wprowadziła jednolite, wspólne kryteria powszechnie stosowane na całym świecie. Interpretację wartości BMI według WHO przedstawiono w tabeli I.

Tabela I. Interpretacja wskaźnika BMI według WHO

Table I. Interpretation fo BMI (WHO)

Zakres BMI Interpretacja
< 16 III stopień niedożywienia
16.00–16.99 II stopień niedożywienia
17.00–18.49 I stopień niedożywienia
18.50–24.99 Prawidłowa masa ciała
25.00–29.99 Nadwaga
30.00–34.99 I stopień otyłości
35.00–39.99 II stopień otyłości
≥40.00 III stopień otyłości

W okresie wzrastania u dzieci i młodzieży do 18 roku życia w celu oceny stanu odżywienia stosuje się tablice i siatki centylowe odpowiednie dla wieku i płci badanych, uwzględniające normy dla określonej populacji i regionu czy obszaru geograficznego. Badacze europejscy są zdania, że wskaźnik BMI w przedziale 85–95 percentyla upoważnia do rozpoznania nadwagi, a powyżej 95 percentyla otyłości. Klasyfikację nadwagi i otyłości według rozkładu centylowego BMI przedstawia tabela II.

 

Tabela II. Klasyfikacja nadwagi i otyłości dzieci i młodzieży na podstawie rozkładu centylowego BMI

Table II. Overweight, obesity and BMI

Podział Przedział centylowy BMI
Niedobór masy ciała < 5 centyl
Prawidłowa masa ciała 5-85 centyl
Nadwaga 85-95 centyl
Otyłość ≥ 95 centyl

 

W praktyce klinicznej powszechnie stosowane są dwie klasyfikacje otyłości:

1) oparte na przyczynach jej powstawania, 2) oparte na pomiarach antropometrycznych.

Ze względu na etiopatogenezę wyróżniamy:

  1. Otyłość prostą spowodowaną dodatnim bilansem energetycznym, tj. nadmiarem dostarczanych kalorii w stosunku do wydatków na poszczególne rodzaje metabolizmu. Podłożem powstawania tego typu otyłości są uwarunkowania środowiskowe w postaci nadmiernego spożycia wysoko przetworzonej żywności o dużej zawartości tłuszczów zwierzęcych i węglowodanów prostych oraz ograniczeń aktywności fizycznej. Jest to najczęstsza postać otyłości wśród populacji rozwojowej, stwierdzana u ponad 98% dzieci otyłych.
  2. Otyłość wtórna występuje w endokrynopatii (niedoczynność tarczycy, niedobory hormonu wzrostu), wskutek uszkodzenia podwzgórza przez stany zapalne, wad rozwojowych, urazów ośrodkowego układu nerwowego, przewlekłego stosowania niektórych leków, np. kortykosteroidów.

Na podstawie badań antropometrycznych wyodrębniono dwa typy otyłości różniące się ryzykiem rozwoju powikłań oraz zapadalnością na inne choroby cywilizacyjne:

  1. Typ brzuszny (androidalny, centralny, typ „jabłko”) charakteryzujący się nagromadzeniem tkanki tłuszczowej w okolicy zaotrzewnowej.Związany jest z większym ryzykiem rozwoju po-wikłań naczyniowo-sercowych oraz zespołu metabolicznego i niektórych nowotworów.
  1. Typ pośladkowo-udowy (gnoidalny, obwodowy, typ „gruszka”) z lokalizacją tkanki tłuszczowej w okolicy bioder i pośladków, rozwijający się najczęściej w populacji kobiet w okresie pokwitania.

Fizjologicznie w okresie niemowlęcym i wczesnego dzieciństwa dominuje obwodowy typ otłuszczenia, który wraz z wiekiem ulega stopniowej przemianie w kierunku typu centralnego. Dojrzewanie jest krytycznym okresem dla rozwoju otłuszczenia uogólnionego i kształtowania się rozmieszczenia tkanki tłuszczowej w organizmie. Szybkość a także sposób jej redystrybucji wykazują duże zróżnicowanie płciowe. U dziewcząt tkanka tłuszczowa rozmieszczona jest w dolnej po-łowie ciała (biodra, pośladki) a masa ciała rośnie z wiekiem aż do zakończenia okresu dojrzewania. Chłopców charakteryzuje bardziej centralny typ otłuszczenia (głównie górna połowa ciała: kark, ramiona oraz podbrzusze).

W powstawaniu otyłości uczestniczy wiele czynników. Znaczącą rolę odgrywają nieprawidłowe nawyki żywieniowe już u kobiet w trakcie ciąży, zbyt szybkie rezygnowanie przez matki z karmienia piersią, przekarmianie dzieci we wczesnym dzieciństwie jak również zbyt mała aktywność fizyczna oraz ułatwiony dostęp do słodyczy w domu i poza nim. Posiłki przygotowane dla dzieci są często źle zbilansowane pod względem zawartości tłuszczów i węglowodanów. Dzieci przyswajają nadmierne ilości pokarmów mącznych, a także bogatych w tłuszcze zwierzęce i węglowodany proste. Natomiast w codziennej diecie brakuje warzyw i owoców, które często są zastępowane przez słodycze i napoje wysokosłodzone. Nie bez znaczenie są również uwarunkowania środowiskowe, takie jak: status socjoekonomiczny, grupa rówieśnicza, marketing i reklama czy zmieniające się wzorce spożycia, które predysponują do wzrostu częstości nadmiernej masy ciała w populacji wieku szkolnego.

 

 

PSYCHOLOGICZNE PRZYCZYNY OTYŁOŚCI

 

Otyłość jest metaboliczną chorobą cywilizacyjną, boryka się z nią coraz więcej osób. Trudno jednoznacznie określić przyczyny otyłości, mechanizm jej powstawania jest natomiast prosty. Otyłość jest spowodowana pobieraniem większej ilości energii pod postacią spożywanych pokarmów niż wydatki energetyczne ponoszone przez organizm człowieka.

Wśród przyczyn nadmiernego jedzenia, które prowadzi do nadwagi i otyłości najczęściej wymienia się czynniki genetyczne, środowiskowo-kulturowe i psychologiczne.

Wśród czynników biologicznych, które predysponują do otyłości wymienia się czynniki genetyczne, dziedziczenie otyłości wynosi 33%, występowanie otyłości u jednego z rodziców zwiększa ryzyko wystąpienia otyłości u dorosłych już dzieci. Płeć ma także znaczenie. Otyłość częściej występuje u kobiet, prawdopodobnie wynika to z mniejszego zapotrzebowania energetycznego i mniejszej aktywności. Warto podkreślić, że osoby otyłe jako dzieci mają większe ryzyko otyłości w wieku dorosłym.

Duży wpływ na zwiększenie otyłości, szczególnie w krajach zachodnich ma środowisko. Ludzie więcej pracują do pracy, po pracy „na spacer” przemieszczają się samochodami, preferują bierny odpoczynek.

Zwiększa się także dostępność jedzenia, liczne sklepy, fast-food.

Żywność zawiera środki konserwujące przedłużające przydatność do spożycia. Wpływ na powstawanie otyłości ma również reklama, która często promuje produkty wysokotłuszczowe i wysokoenergetyczne, zamiast zdrowej żywności.

Czynniki kulturowe, przywiązywanie znaczenia do świąt i uroczystości rodzinnych, gdzie podawane są potrawy na ogół tłuste i słodkie, powoduje zwiększanie otyłości. Nieprawidłowe odżywianie i stawianie na szybką, gotową żywność rozpoczyna się bardzo wcześnie – długo pracujący rodzice nie mają czasu na przygotowywanie pełnowartościowych posiłków, często zastępuje się je pizzą czy innym wysokokalorycznym posiłkiem.

W ostatnich latach poza otyłością dziedziczną czy związaną z zaburzeniami metabolicznymi, lekarze, psycholodzy i inni badacze zwrócili uwagę na psychologiczne przyczyny otyłości. Wśród nich wyróżnia się:

  • Zaburzenia mechanizmu samoregulacji
  • Cechy osobowości
  • Oczekiwania człowieka
  • Zaburzenia emocji i problemy w radzeniu sobie ze stresem.

Zaburzenia mechanizmu samoregulacji związane z trudnościami lub niemożnością kontrolowania ilości przyjmowanych pokarmów, co prowadzi do przejadania się czy objadania. Najczęściej dochodzi do tego w sytuacjach sprzyjających utracie kontroli nad jedzeniem, kiedy jedzenia jest dużo i jest łatwo dostępne. W sytuacjach angażujących takich jak czytanie, oglądnie telewizji, spotkania towarzyskie, dochodzi do redukcji samoświadomości i zaburzeń monitorowania własnych zachowań związanych z jedzeniem. Podobnie na osoby wrażliwe na bodźce smakowe, wzrokowe i zapachowe mogą działać estetycznie i kolorowo przygotowane potrawy.

Zaburzenia mechanizmu samoregulacji często występują u osób, które chcą za wszelką cenę chudnąć i starają się nie myśleć o jedzeniu. Pojawia się wówczas coraz większy głód. Zaburzenia te występują również u osób z zaniżoną samooceną, samotnych, stawiających sobie wysoką poprzeczkę w różnych dziedzinach życia. Osoby neurotyczne lub depresyjne w sytuacjach trudnych, przykre stany emocjonalne łagodzą niekontrolowanym jedzeniem. Nie radzenie sobie ze stresem, kłopoty w pracy czy w rodzinie mogą być także przyczyną nadmiernego jedzenia, które jest traktowane jako forma zmagania się z kłopotami. Jedzenie powoduje zwiększenie poziomu endorfin i serotoniny we krwi. Działają one uspokajająco i poprawiają nastrój. Często takie zachowanie powoduje błędne koło, osoba smutna, neurotyczna z niska samooceną” zajada” swoje troski, co prowadzi do nadwagi i otyłości, automatycznie zwiększających smutek, niepokój, negatywna ocenę swojego wyglądu.

Nadmierne jedzenie,może być forma zwrócenia na siebie uwagi. Osoby otyłe mogą chcieć „pokazać”, że jest im źle, źle czują się ze sobą, chcą by się nimi zaopiekować.

Wpływ na otyłość i przyrost masy ciała może mieć stosowanie diet odchudzających, zwłaszcza tych bardzo restrykcyjnych. Często spotykamy się z tzw. efektem „jojo”. Szybki spadek wagi, powoduje chwilowe osiągnięcie „satysfakcji”, jednak napięcie, lęk, irytacja szybko powodują, że zostają zjadane i człowiek wraca do poprzedniej lub większej wagi.

U osób z nadwagą często można spotkać charakterystyczne „głodzenie” się w godzinach rannych, natomiast najadanie się popołudniu czy wieczorem. Poczucie, ze rezygnuje się z jednego posiłku może dawać złudna nadzieję, że traci się masę ciała lub, że w ciągu dnia dostarczyło się organizmowi,mniej kalorii.

Warto również zastanowić się, czym się różnią pojęcia głodu i apetytu. Głód to suma odczuć związanych z niedostatkiem składników pokarmowych w organizmie, natomiast apetyt jest uwarunkowanym psychologicznie zapotrzebowaniem na jedzenia. Towarzyszy temu poczucie ulgi, jaką przynosi jego zaspokojenie. Apetyt może być regulowany na poziomie biologicznym, ale także przez bodźce wzrokowe, zapachowe czy emocjonalne. Według przeprowadzonych badań osoby otyło są bardziej wrażliwe na smak i wygląd jedzenia. Często maja problem z odmawianiem sobie jedzenia. Jedzą ( często z niewyjaśnionych przyczyn) kompulsywnie, mimo braku głodu, jedzenie, które jest bardziej eksponowane, estetyczniejsze czy nawet dobrze oświetlone.

Na przestrzeni lat zmieniają się kulturowe wzorce piękności, obecnie wielbione i uważane za wzór piękna kobiety są szczupłe, a nawet chude. Trudno, więc się dziwić, ze osoby grube, w szczególności kobiety maj poczucie niskiej wartości i obniżoną samoocenę.

Otyłość to nie tylko spostrzeganie siebie jako osoby gorszej, osoby otyłe są także oceniane przez otoczenie jako bardziej leniwe, mniej inteligentne, mniej sprawne, mimo takich samych kompetencji, są mniej chętnie zatrudniane. Otyłość wiąże się z gorsza jakością życia oraz mniejszym dobrostanem psychicznym.

Otyłość pociąga wiele negatywnych konsekwencji w życiu człowieka, natomiast nieumiejętny sposób utraty zbędnych kilogramów może być niebezpieczny i frustrujący. Osoby z nadwagą często poza zaburzeniami metabolicznymi czy hormonalnymi mają problemy z kontrolowaniem ilości spożywanych pokarmów. Jedzenie ma często charakter niekontrolowany i kompulsywny – wykonywane pod wpływem niedającego się opanować wewnętrznego przymusu. Podobnie bywa z próbami odchudzania. Człowiek chce zeszczupleć błyskawicznie, dlatego stosowane diety są bardzo restrykcyjne, niemal głodówki. Powoduje to zamiast poprawy samopoczucia i stanu psychicznego efekty wprost odwrotne: człowiek staje się rozdrażniony, depresyjny, z obsesyjnym myśleniem o jedzeniu i wyczuleniem wszystkich zmysłów na bodźce związane z jedzeniem. Taki sposób odchudzania powoduje przerwanie diety i powrót do wcześniejszego objadania się, do starych nawyków żywieniowych. Prowadzi do obniżenia nastroju i poczucia własnej wartości i skuteczności. Udane przeprowadzenie diety nie daje czasem zadowolenia. Mimo redukcji wagi człowiek ma poczucie, że niewiele zmieniło się w jego życiu osobistym, zawodowym czy społecznym.

Sposobem na trwałą utratę masy ciała, lepsze samopoczucie fizyczne i psychiczne są z pewnością nie diety związane z dużym reżimem. Odchudzanie powinno polegać na stosowaniu odpowiednie j diety pod nadzorem lekarza i dietetyka, ćwiczeń fizycznych oraz wsparciu terapeutycznym. Do najczęściej stosowanych rodzajów terapii zalicza się terapię behawioralną i poznawczą.

Redukcja masy ciała wymaga zmiany nawyków żywieniowych, a także zachowania i zwiększenia kontroli. Celem psychologicznego leczenia otyłości jest wzmocnienie poczucia własnej wartości zwiększenie odporności na stres i radzenie sobie z negatywnymi emocjami.

 

żródło: Aronson Psychologia społeczna, Ogińska-Bulik N. Pułapki jedzenia. Style i charaktery. 2007, Barbara Gierat-Semik, Jolanta Siwińska, Danuta Zarzycka, Marta Szara, Aleksandra Sroka,Pietrzykowska E. Wierusz B. Psychologiczne aspekty nadwagi, otyłości i odchudzania się. UM w Poznaniu. Pol. Mer, Lek. 2008, Zubrzycka E. Schudnąć bez diety. GWP, Gdańsk 2005

Medycznie i psychologicznie o otyłości
5 (100%) 2 votes

Jaka jest twoja opinia ?

← Poprzedni krok

Proszę podać poprawne imię, email oraz pytanie.

Powered by LivelyChat

Medycznie i psychologicznie o otyłości

czas czytania: 10 min
0
Do góry





Przeczytaj również artykuł:
Zamknij